Προειδοποιήσεις ενός καρμπονάρου

George Grosz, "Eclipse of Sun" (πηγή)

του Παντελή Μπουκάλα

από την Καθημερινή 

«Ας είσαι καλά, Ευρώπη! που σε ορισμένες / στιγμές ντροπής, / μένεις άκαρδη, άπραγη σ’ αυτόν / τον αφανισμό των λαών» έγραφε με στηλιτευτική ειρωνεία το 1822 ο φιλέλληνας Γερμανός ποιητής Κάρολος Αουγκούστ Μέμπολν.

Από την πλευρά της, η ελληνική ποίηση τίμησε τον φιλελληνισμό («Γκαρδιακά χαροποιήθη / και του Βάσιγκτον η γη, / και τα σίδερα ενθυμήθη / που την έδεναν κι αυτή» έγραφε ο Σολωμός στον «Υμνο»), ήξερε όμως πως «δεν είν’ εύκολες οι θύρες / εάν η χρεία τες κουρταλεί». Οι θύρες των ηγεμόνων παραμένουν μανταλωμένες, ή ανοίγουν υπό τους όρους που θέτει η σκοπιμότητα, ακόμα κι όταν οι λαοί τους εκφράζουν ανιδιοτελές πάθος συμπαράστασης σε εξεγερμένα έθνη.

Οξύτατη καταθέτει την αντίθεσή του στο ενδεχόμενο να πέσει η Ελλάδα στην ανάγκη προστατών ο άλλος ποιητής του Αγώνα, ο Κάλβος, το 1826.

O ξακουστός και αγαπητός Θούριος του Ρήγα

του Claude Fauriel

Ελληνικά δημοτικά τραγούδια,  

μετάφραση-επιμέλεια Αλέξης Πολίτης, 

τόμ. Α΄, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 

Ηράκλειο 1999 

[α΄ γαλλική έκδ.: 1824-1825]

από την Αυγή 

Ελπίζω πως αρκετοί αναγνώστες μου θα εγκρίνουν το ότι πρόσθεσα στη συλλογή [Ελληνικά δημοτικά τραγούδια, Παρίσι 1824-1825] το επόμενο τραγούδι, ξακουστό κιόλας και αγαπητό στους Έλληνες, προτού ακόμα να γίνει ο πολεμικός ύμνος εναντίον των Τούρκων και να αποκτήσει έτσι σημασία ιστορική, ανεξάρτητη και πολύ μεγαλύτερη από την ποιητική του αξία.

Ο Ρήγας, ο συγγραφέας αυτού του ύμνου, ήταν από το Βελεστίνο της Θεσσαλίας. Πήρε φιλελεύθερη μόρφωση, και στην αρχή έγινε εκπαιδευτικός· δίδαξε αρχαία ελληνικά και γαλλικά στο Βουκουρέστι. Ήταν στην ορμή της νιότης, όταν ο θόρυβος της γαλλικής επανάστασης έφτασε στην Ελλάδα, και του έκανε τέτοια εντύπωση, ώστε καθόρισε την τύχη του. Γεννημένος με πολύ ζωηρή φαντασία, με πολύ εύκολο ενθουσιασμό, πήρε γρήγορα φωτιά με τις ιδέες για πατρίδα, δόξα, ελευθερία· και σε λίγο δεν είχε παρά ένα όνειρο, την ηθική και πολιτική αποκατάσταση της Ελλάδας, παρά μιαν έγνοια, να συντρέξει με όλες του τις δυνάμεις αυτήν την αποκατάσταση. Πολλοί από τους συμπατριώτες του ένιωθαν τα ίδια συναισθήματα· μερικοί από τους πιο γενναίους και τους πιο πλούσιους συνεννοήθηκαν μαζί του, και ανέλαβαν να βοηθήσουν με όλα τους τα μέσα τα πατριωτικά του σχέδια

Ιδεολογικοί τόποι: 1797, 1824

Αλέξης Πολίτης, Το μυθολογικό κενό. Δοκίμια και σχόλια για την ιστορία, τη φιλολογία, την ανθρωπολογία και άλλα, Πόλις, Αθήνα 2000, σ. 164-171 (πρώτη δημοσίευση: περ. Αντί, αφιέρωμα στον Ρήγα Βελεστινλή, τχ. 652, 16.1.1998)

από την Αυγή

Οι θούριοι γράφτηκαν για να τραγουδιούνται, και τραγουδιόνταν. Έτσι τα κείμενά τους δεν είναι σταθερά· όσα αντίγραφα γνωρίζουμε --τα περισσότερα χειρόγραφα, και αχρονολόγητα-- παραλλάζουν αρκετά. Έπειτα, καθώς είναι κείμενα δράσης, επιδιώκουν να συντονίζονται με το πολιτικό κλίμα της κάθε στιγμής. Κατά κάποιον τρόπο ανήκουν πιο πολύ στον τραγουδιστή, παρά στον συγγραφέα – γι’ αυτό και οι περισσότεροι παραδίδονται ανώνυμα, ή αποδίδονται στον γνωστότερο ποιητή του είδους, τον Ρήγα.

 

Ακριβώς λοιπόν οι μεταλλαγές που παρατηρούνται από εκδοχή σε εκδοχή μάς επιτρέπουν σήμερα να διαπιστώσουμε καθαρότερα τι αντιστοιχούσε και τι όχι στο ιδεολογικό περιβάλλον της εποχής τους, να τους διαβάσουμε, μ’ άλλα λόγια, προσεκτικότερα.

Eνσαρκωτής των ιδεών, των ιδεωδών και των πόθων του καιρού και του τόπου του­

του Λέανδρου Βρανούση

"Ρήγας Βελεστινλής 1757-1798", 

Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφέλιμων Βιβλίων, 

Αθήνα 1963, σ. 137-140.

από την Αυγή  

Ο Ρήγας βρήκε ώριμη την εποχή του. Δούλεψε, βέβαια, μ’ όλες του τις δυνάμεις --και δεν υπήρξε ο μόνος-- για να «φωτίση» και ν’ αφυπνίση τους ραγιάδες, η ραγδαία όμως εξέλιξη των πραγμάτων τον προκατέλαβε μεσοστρατίς. Ο φωτισμός του Γένους, μακρόπνοο εθνεγερτικό σχέδιο, που θ’ απαιτούσε, φυσιολογικά, ν’ αναλωθούν στη διακονία του σειρές ολόκληρες γενεών, έπεφτε απροσδόκητα σε δεύτερη μοίρα και, προς στιγμήν παραμεριζόταν, για να επισπευσθή και να προηγηθή η ανάσταση του Γένους! «Δεν είναι πλέον καιρός διά βιβλία», γράφουν από παντού στο Ρήγα οι φίλοι του και «βρυχώνται ωσάν λιοντάρια»...

Η τροπή των καιρών σήμανε πια την ώρα των απελευθερωτικών αγώνων. Ο «ελευθερωτής των λαών», ο «καταλύτης των τυραννιών» βρίσκεται ήδη στα πρόθυρα της Ελλάδος: οι «αδελφοί» Γάλλοι, πρόμαχοι της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας, πατούν ήδη στα χώματα της Πατρίδας, που, καθώς λένε και επαναλαμβάνουν, είναι και δική τους πατρίδα, πηγή των «φώτων» και κοιτίδα της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας... Ήταν ποτέ δυνατόν να μην ανάψη σύφλογη η ψυχή των υποδούλων σ’ ένα τέτοιο υποδαύλισμα; Τι φυσικώτερο απ’ το να κινητοποιηθούν όλα τ' ανήσυχα και ζωντανά στοιχεία του Έθνους; Η «ομογάλακτη αδελφή» μας, η Δημοκρατική Γαλλία, «φυσική σύμμαχος και βοηθός ολωνών των ελευθέρων λαών», όπως η ίδια διεκήρυσσε, έσπαζε τώρα τη βαρειά ταφόπετρα, που πλάκωνε στη μακραίωνη νάρκη της την ένδοξη Ελλάδα, και καλούσε στο πλευρό της «τους απογόνους των Θρασυβούλων, των Μιλτιαδών και των Θεμιστοκλέων». Μας καλούσε η φωνή των προγόνων: «dissoterrata nostra Libertà!»... Η ιστορική Μοίρα έκρουε πια τη θύρα της Ελλάδος. Ποιος θ’ αρνηθή να της ανοίξη ; Ή τώρα ή ποτέ!... […]